ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ, ୫ ଅକ୍ଟୋବର; ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଚାଲିଥିବା ତୀବ୍ର ଆଇନଗତ ଓ ରାଜନୈତିକ ଚର୍ଚ୍ଚା ମଧ୍ୟରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଜଷ୍ଟିସ୍ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭୂୟାଁଙ୍କ ଏକ ମନ୍ତବ୍ୟ ନୂଆ ଚର୍ଚ୍ଚାର ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ୪ ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୨୬ରେ ହାଇଦ୍ରାବାଦସ୍ଥିତ NALSAR University of Lawରେ ୧୯ତମ Justice Bodh Raj Sawhney Memorial Moot Court Competitionର ସମାପନୀ ଅବସରରେ ଭାଷଣ ଦେଇ ଜଷ୍ଟିସ୍ ଭୂୟାଁ କହିଥିଲେ, ଯେ କୌଣସି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯଦି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକଙ୍କୁ ଭୋଟ ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ କରେ, ତେବେ ତାହା “intrinsically arbitrary” ବା ମୌଳିକ ଭାବେ ମନମାନି ହୋଇପାରେ।
ଜଷ୍ଟିସ୍ ଭୂୟାଁଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଯୁକ୍ତି ହେଉଛି—ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଭୋଟ ଅଧିକାର ଥିବା ଓ ନଥିବା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ନାଗରିକ ବର୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ। ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ନାଗରିକଙ୍କୁ ଭୋଟ ଅଧିକାରରୁ ବାଦ ଦେବା ହେଲେ ତାହା ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୪ ଓ ୩୨୬ର ମୂଳ ଧାରଣା ସହ ସଂଘାତ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ବୋଲି ସେ କହିଛନ୍ତି।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୨୬ ଅନୁସାରେ ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରାପ୍ତବୟସ୍କ ମତାଧିକାରର ଆଧାରରେ ହୁଏ। ନିର୍ବାଚନ କମିଶନ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ universal adult suffrageର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଧାର ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୨୫ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିର୍ବାଚନୀ କ୍ଷେତ୍ର ପାଇଁ ଏକ ସାଧାରଣ electoral rollର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥାଏ ଏବଂ ଧର୍ମ, ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ ଆଦି ଆଧାରରେ ଭୋଟର ତାଲିକାରୁ ବାଦ ଦେବାକୁ ନିଷେଧ କରେ।
ଜଷ୍ଟିସ୍ ଭୂୟାଁଙ୍କ ଏହି ମନ୍ତବ୍ୟ Special Intensive Revision (SIR) ନେଇ ଚାଲିଥିବା ବିତର୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସିଛି। ୨୭ ମେ ୨୦୨୬ରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଦୁଇଜଣିଆ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ବେଞ୍ଚ—ତତ୍କାଳୀନ CJI ସୂର୍ଯ୍ୟ କାନ୍ତ ଓ ଜଷ୍ଟିସ୍ ଜୟମାଲ୍ୟ ବାଗଚୀ—ବିହାରର SIRକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭାବେ ବୈଧ ବୋଲି ରାୟ ଦେଇଥିଲେ। କୋର୍ଟ ମତ ଦେଇଥିଲା ଯେ ମୁକ୍ତ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ସଠିକ୍ ଓ ବିଶ୍ୱସନୀୟ electoral roll ଆବଶ୍ୟକ।
ସେହି ରାୟରେ ମଧ୍ୟ କୋର୍ଟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲା ଯେ electoral rollରୁ କାହାର ନାମ ବାଦ ପଡ଼ିବା ମାତ୍ରରୁ ତାଙ୍କ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକତା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ। ନାଗରିକତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଏକ ଭିନ୍ନ ଆଇନଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ନିର୍ବାଚନୀ ତାଲିକାରେ ମୃତ, ଡୁପ୍ଲିକେଟ୍ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ ନାମ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ। କିନ୍ତୁ ଯୋଗ୍ୟ ନାଗରିକଙ୍କ ନାମ ଭୁଲ୍ରେ ବାଦ ପଡ଼ିଲେ ତାହା ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ଏହି ସନ୍ତୁଳନ, ପାରଦର୍ଶିତା ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗତ ସୁରକ୍ଷା ହିଁ ବର୍ତ୍ତମାନର ବିତର୍କର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ।
ଜଷ୍ଟିସ୍ ଭୂୟାଁ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆହୁରି କହିଥିଲେ ଯେ କୌଣସି କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ସମ୍ବିଧାନଠାରୁ ଉପରେ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ମତରେ ନାଗରିକଙ୍କ ଭୋଟ ଅଧିକାରକୁ ନିଜ ନାଗରିକତାରୁ ଅଲଗା କରିଦେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତର ସମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରଶ୍ନ।
