ନୂଆଖାଇ କେବଳ ନୂଆ ଧାନ ଖାଇବାର ପର୍ବ ନୁହେଁ। ଏହା ମାଟିକୁ ଧନ୍ୟବାଦ ଦେବାର ପର୍ବ, ଚାଷୀଙ୍କ ପରିଶ୍ରମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବାର ପର୍ବ ଏବଂ ନିଜ ଇଷ୍ଟଦେବୀଙ୍କ ଚରଣରେ ପ୍ରଥମ ଫସଲ ଅର୍ପଣ କରି କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇବାର ଏକ ସୁନ୍ଦର ପରମ୍ପରା। ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଏହି କୃଷିଭିତ୍ତିକ ପର୍ବରେ ଖେତ, ଧାନ, ବର୍ଷା, ଗୋରୁ, ପରିବାର ଓ ଦେବଦେବୀ—ସମସ୍ତେ ଗୋଟିଏ ଭାବନାରେ ଯୋଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି। ଏହି ସରଳ ପରମ୍ପରା ଭିତରେ ଲୁଚିଛି ଗଭୀର କୃଷି ସଂସ୍କୃତି।
ସମ୍ବଲପୁରରେ ନୂଆଖାଇର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛନ୍ତି ମା’ ସମଲେଇ। ନୂଆ ଅମଳର ପ୍ରଥମ ଧାନ ମା’ ସମଲେଇଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଓଡ଼ିଶା ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ନୂଆଖାଇକୁ ମା’ ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ନୂଆ ଧାନ ଅର୍ପଣର ପର୍ବ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି। ଏହି ବିଶ୍ୱାସର ମୂଳ କଥା ହେଉଛି—ଯେଉଁ ମାଟି ଅନ୍ନ ଦେଇଛି, ଯେଉଁ ବର୍ଷା ଫସଲକୁ ବଢ଼ାଇଛି ଏବଂ ଯେଉଁ ଚାଷୀ ଦିନରାତି ପରିଶ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରଥମେ କୃତଜ୍ଞତା।
ନୂଆଖାଇର ଏହି ପରମ୍ପରାରେ କୃଷି ପଦ୍ଧତିର ମଧ୍ୟ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଦିଗ ରହିଛି। ମା’ ସମଲେଇଙ୍କ ନୂଆଖାଇ ଅର୍ପଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ‘ସାରିଆ’ ବା ‘ସାଠିଆ’ ଧାନ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଚାଷ କରାଯାଏ। ଏକ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁସାରେ, ଏହି ଧାନ ପ୍ରାୟ ୬୦ ଦିନରେ ପାଚିଥାଏ ଏବଂ ମା’ଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଜୈବିକ ଭାବେ ଚାଷ କରାଯାଏ। ଅମଳ ପୂର୍ବରୁ ଖେତରେ ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିରେ କ୍ଷୀର ଢାଳିବା ପରେ ଅର୍ଦ୍ଧପାଚିଥିବା ଧାନ କାଟିବାର ପ୍ରଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
ଏହା କେବଳ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ନୁହେଁ, ବରଂ ପୁରୁଣା କୃଷିଜ୍ଞାନର ଏକ ଝଲକ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଏ। ନୂଆଖାଇ ସମୟରେ ନୂଆ ଧାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ କମ୍ ସମୟରେ ପାଚୁଥିବା ଧାନ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିବା ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଅର୍ଥାତ୍ ପାଣିପାଗ, ବର୍ଷା ଓ ପର୍ବର ସମୟକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଚାଷୀମାନେ ଧାନର ପ୍ରକାର ଓ ଚାଷ ସମୟକୁ ଅନୁକୂଳ କରୁଥିଲେ।
ନୂଆଖାଇର ପ୍ରମୁଖ ଆରାଧ୍ୟ ମା’ ସମଲେଇ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ଅନ୍ନକୁ ପବିତ୍ର ଭାବି ପ୍ରଥମେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବାର ଭାବନା ଓଡ଼ିଶାର ବ୍ୟାପକ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ସହ ଏକ ସୁନ୍ଦର ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କ ତିଆରି କରେ।
ପୁରୀର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ମହାପ୍ରସାଦ ପରମ୍ପରାରେ ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ କେବଳ ଖାଦ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଭକ୍ତି, ସମର୍ପଣ ଓ ସାମୂହିକତାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ। ଓଡ଼ିଶା ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିଭାଗ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମହାପ୍ରସାଦକୁ ଓଡ଼ିଆ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।
ସେହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ, ନୂଆଖାଇର ‘ପ୍ରଥମେ ଅର୍ପଣ, ପରେ ଗ୍ରହଣ’ ଭାବନା ଓଡ଼ିଆ ମନର ଅନ୍ନ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର କରେ। ମା’ ସମଲେଇଙ୍କ ଚରଣରେ ହେଉ କି ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପାଖରେ—ଅନ୍ନ ଓ ଭକ୍ତି ଓଡ଼ିଆ ଜୀବନରେ ପରସ୍ପର ସହ ଜଡ଼ିତ।
ନୂଆଖାଇ ଦିନ ଘର ସଫା କରିବା, ଝୋଟି ଆଙ୍କିବା, ନୂଆ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବା ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାରେ ଘର ହସିଉଠେ। ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଧାନ ଖେତ, ଗୋରୁ ଓ ଗୁହାଳକୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି। ପରେ ପରିବାର, ବନ୍ଧୁ ଓ ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ନୂଆଖାଇ ଜୁହାର’ ଓ ‘ଭେଟଘାଟ’ ମାଧ୍ୟମରେ ଶୁଭେଚ୍ଛା ବିନିମୟ ହୁଏ।
ଏହିଠାରେ ନୂଆଖାଇର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ଦିଗଟି ଲୁଚିଛି। ଏହା ମଣିଷକୁ ନିଜ ମୂଳ ସହ ଯୋଡ଼େ। ସହରରେ ରହୁଥିବା ଲୋକ ଗାଁକୁ ଫେରନ୍ତି, ପରିବାର ଏକାଠି ହୁଏ, ବଡ଼ମାନଙ୍କୁ ଜୁହାର କରାଯାଏ ଏବଂ ପୁରୁଣା ମନୋମାଳିନ୍ୟ ଭୁଲି ନୂଆ ସମ୍ପର୍କର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ନୂଆଖାଇ ତେଣୁ ଏକ ଦିନର ପର୍ବ ନୁହେଁ। ଏହା ଚାଷୀଙ୍କ ଘାମର ସମ୍ମାନ, ମାଟିର ମହତ୍ତ୍ୱ, ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞତା ଏବଂ ଓଡ଼ିଆ ପରିବାରର ଏକତାର ଉତ୍ସବ।
ସୁନା ରଙ୍ଗର ଧାନ କ୍ଷେତରୁ ଆସିଥିବା ଗୋଟିଏ ମୁଠା ନୂଆ ଧାନ ଯେତେବେଳେ ମା’ ସମଲେଇଙ୍କ ଚରଣରେ ପହଞ୍ଚେ, ସେତେବେଳେ ସେଥିରେ କେବଳ ଅନ୍ନ ନଥାଏ—ଥାଏ ଚାଷୀଙ୍କ ପରିଶ୍ରମ, ମାଟିର ମମତା, ବର୍ଷାର ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଭବିଷ୍ୟତର ସ୍ୱପ୍ନ।
ଖେତରୁ ଥାଳିକୁ, ମାଟିରୁ ମନକୁ—ନୂଆଖାଇ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଆ ଜୀବନର ସେହି ମଧୁର ଉତ୍ସବ, ଯେଉଁଠି ନୂଆ ଧାନ ସହ ନୂଆ ଆଶା ମଧ୍ୟ ଘରକୁ ଆସେ।
